Tanım
Z-Score, bir veri noktasının veri kümesi ortalamasından kaç standart sapma uzakta olduğunu gösteren istatistiksel ölçüdür. Türkçede z skoru olarak kullanılır.
Z-score, farklı ölçeklerdeki değerleri karşılaştırılabilir hale getirmek için kullanılır. Değer 0’a yakınsa ortalamaya yakındır. Pozitif değer ortalamanın üzerinde, negatif değer ortalamanın altında olduğunu gösterir.
Örneğin bir kampanyanın dönüşüm oranı ortalamadan 2 standart sapma yüksekse z-score değeri yaklaşık 2 olabilir. Bu, değerin olağan dağılıma göre dikkat çekici derecede yüksek olduğunu gösterebilir.
Kökeni
Z-score kavramı, istatistikte verileri standartlaştırma ve normal dağılım içindeki konumlarını anlama ihtiyacından doğmuştur.
Farklı metrikler farklı ölçeklerde ölçülebilir. Bir değerin yüksek mi düşük mü olduğunu yalnızca ham sayıdan anlamak zor olabilir. Z-score, bu değerin kendi dağılımı içindeki göreli konumunu gösterir.
Veri analitiği, deney analizi, anomali tespiti ve kalite kontrol süreçlerinde z-score sık kullanılan temel istatistik araçlarından biridir.
Nerelerde Kullanılır?
Z-Score; anomali tespiti, A/B test analizi, performans karşılaştırması, veri temizleme, outlier detection, kullanıcı davranışı analizi ve istatistiksel raporlamada kullanılır.
Bir web sitesinde günlük trafik ortalamaya göre çok yüksek veya çok düşükse z-score bu sapmanın istatistiksel olarak ne kadar sıra dışı olduğunu değerlendirmeye yardımcı olabilir.
Growth analitiğinde z-score, kampanya performansı, segment davranışı veya revenue dalgalanmalarını olağan dağılımla karşılaştırmak için kullanılabilir.
Örnek Kullanım
Bir günün satış hacmi son 90 gün ortalamasından 3 standart sapma yüksekse bu gün için z-score değeri 3 olabilir ve anomali olarak incelenebilir.
Bir veri analisti, “Bu kanalın dönüşüm oranı z-score açısından uç değer görünüyor; veri hatası veya özel kampanya etkisi olabilir” diyebilir.
Karıştırılan Kavramlar
- Z-Score ve Standard Deviation: Standard Deviation dağılımın yayılımını ölçer. Z-Score bir değerin bu yayılıma göre konumunu gösterir.
- Z-Score ve Percentile: Percentile bir değerin dağılımdaki yüzdelik sırasını gösterir. Z-Score standart sapma cinsinden uzaklığı gösterir.
- Z-Score ve Outlier: Outlier uç değerdir. Z-Score outlier tespitinde kullanılabilir.
- Z-Score ve Normalization: Normalization veriyi belirli ölçeğe dönüştürür. Z-Score standardization yöntemlerinden biridir.
İlgili Terimler
- Standard Deviation
- Variance
- Outlier
- Anomaly Detection
- Normalization
- Statistics
- Data Analytics
- A/B Testing
- Distribution
Büyüme Mimarisi Notu
Z-Score, büyüme mimarisinde olağan dışı performansları ve veri sapmalarını daha objektif değerlendirmeye yardımcı olur. Ham metrik artışı her zaman anlamlı değildir.
Sağlıklı analizde z-score, segment, zaman aralığı, kampanya etkisi ve veri kalitesiyle birlikte yorumlanmalıdır. İstatistiksel sapma iş bağlamıyla doğrulanmalıdır.