Ne Oldu?
Çocukların ceza sorumluluğu ve infaz sisteminde önemli değişiklikler öngören Çocuk Koruma Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun Teklifi, TBMM Genel Kurulu’nda kabul edilerek yasalaştı. Düzenleme; çocuklara uygulanacak cezaların sınırlarından infaz koşullarına, ailelerin yükümlülüklerinden kesici aletlerin taşınmasına kadar geniş bir alanı kapsıyor.
Yeni düzenlemenin en dikkat çekici başlıklarından biri, 15 yaşını doldurmuş ancak 18 yaşını doldurmamış çocukların işlediği bazı ağır suçlarda yaş indiriminin uygulanmamasına imkân tanınması oldu. Kasten öldürme ve kanunda belirtilen ağır sonuçlara yol açan kasten yaralama suçlarında hâkim; kastın ağırlığı, suçun amacı ve saiki, işleniş şekli ve çocuğun daha önce kasıtlı bir suçtan hapis cezası alıp almadığı gibi unsurları değerlendirerek yaş indirimini uygulamayabilecek.
Bu durumda 15-18 yaş grubundaki bir çocuk için suçun niteliğine bağlı olarak müebbet veya ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasının uygulanmasının önü açılmış oluyor. Bununla birlikte düzenleme, 18 yaşından küçük herkesin doğrudan müebbet hapis cezası alacağı anlamına gelmiyor. Yaş indiriminin kaldırılması yalnızca kanunda belirtilen ağır suçlar ve hâkimin somut olay üzerinden yapacağı değerlendirme kapsamında mümkün olacak.
Genel ceza rejiminde ise 15-18 yaş grubunda ağırlaştırılmış müebbet gerektiren suçlar için 19 yıldan 27 yıla, müebbet gerektiren suçlar için 15 yıldan 18 yıla kadar hapis cezası öngörülüyor. Diğer cezalar üçte bir oranında indirilecek ve bu kapsamda her bir fiil için verilecek hapis cezası 15 yılı aşamayacak.
12-15 yaş grubunda ise çocuğun işlediği fiilin hukuki anlam ve sonuçlarını algılama ve davranışlarını yönlendirme yeteneği bulunup bulunmadığı dikkate alınmaya devam edecek. Ceza sorumluluğunun bulunduğu durumlarda ağırlaştırılmış müebbet gerektiren suçlar için 13 yıldan 18 yıla, müebbet gerektiren suçlarda ise 10 yıldan 12 yıla kadar hapis cezası verilebilecek. Yeni düzenleme ayrıca belirli koşullarda 12-15 yaş grubundaki çocuklara bir üst yaş grubunun ceza rejiminin uygulanması konusunda hâkime takdir yetkisi tanıyor.
Çocukların İnfaz Sisteminde Değişiklik
Kanunla çocuk hükümlülerin cezalarının infazına ilişkin sistem de değiştiriliyor. Çocukların hapis cezalarının doğrudan çocuk eğitimevlerinde infazına başlanması yerine, infazın çocuk kapalı ceza infaz kurumlarında başlaması esas olacak. İyi hâlli olduğu belirlenen çocuklar daha sonra çocuk eğitimevlerine ayrılabilecek.
Bu değerlendirme en geç üç ayda bir yapılacak ve süreçte psikolog, pedagog, çocuk gelişimcisi, sosyal çalışmacı, psikolojik danışman, öğretmen veya Türkiye Barolar Birliği Çocuk Hakları Komisyonundan görevlendirilecek avukat gibi uzmanların katılımı öngörülüyor.
Ancak düzenleme tüm çocuk hükümlülerin istisnasız biçimde kapalı ceza infaz kurumuna gönderileceği anlamına gelmiyor. Kasıtlı suçlardan toplam üç yıl veya daha az, taksirli suçlardan ise toplam beş yıl veya daha az hapis cezasına mahkûm edilen çocukların cezaları doğrudan çocuk eğitimevlerinde yerine getirilecek.
“Suça Sürüklenen Çocuk” İfadesi Değişiyor
Çocuk adalet sisteminde kullanılan terminolojide de değişikliğe gidiliyor. Çocuk Koruma Kanunu ve ilgili mevzuatta bulunan “suça sürüklenen” ifadesi yerine “adli süreçteki” ifadesi kullanılacak.
Bir çocuk hakkında kamu davası açılması durumunda gerekli idari tedbirlerin alınabilmesi amacıyla Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı ile Milli Eğitim Bakanlığının ilgili il veya ilçe müdürlüklerine bildirim yapılacak.
Ailelerin Sorumluluğuna İlişkin Cezalar Artıyor
Düzenleme yalnızca çocuklara uygulanacak yaptırımları kapsamıyor. Aile hukukundan kaynaklanan bakım, eğitim veya destek yükümlülüğünü yerine getirmeyen kişiler için öngörülen ceza da artırılıyor. Daha önce bir yıla kadar olan hapis cezası, üç aydan iki yıla kadar hapis olarak değiştiriliyor.
İtiyadi sarhoşluk, uyuşturucu veya uyarıcı madde kullanımı ya da ağır özen eksikliği nedeniyle çocuklarının ahlak, güvenlik ve sağlığını ciddi biçimde tehlikeye sokan anne veya babalar için öngörülen hapis cezası da bir yıldan üç yıla kadar yükseltiliyor.
Çocuk hakkında verilen koruyucu ve destekleyici tedbir kararlarına aykırı hareket eden anne, baba, vasi veya bakım ve gözetiminden sorumlu kişilere ise çocuk hâkiminin kararıyla üç günden 10 güne kadar tazyik hapsi uygulanabilecek.
18 Yaş Altına Bıçak Satışı ve Taşınmasına Yasak
Kanunla amaç dışı bıçak taşıma konusunda da yeni kurallar getiriliyor. Belirlenen kesici, delici veya bereleyici aletlerin 18 yaşından küçüklere satılması, çocuklar tarafından satın alınması veya taşınması yasaklanacak.
Yasağa uymayanlara 5 bin lira, söz konusu aletlerin sayı veya niteliğinin ağır olması durumunda ise 10 bin lira idari para cezası uygulanacak. İnternet ve mesafeli satışlar da düzenlemenin kapsamında olacak. Bu hükmün 1 Aralık 2026 tarihinde yürürlüğe girmesi öngörülüyor.
Neden Önemli?
Yeni kanun, Türkiye’de çocuk adalet sisteminin hem ceza hem infaz hem de koruyucu tedbirler açısından kapsamlı biçimde değiştirilmesi anlamına geliyor. Özellikle 15-18 yaş grubunda belirli ağır suçlarda yaş indiriminin kaldırılabilmesi, mevcut ceza rejiminin en dikkat çekici değişikliklerinden biri olarak öne çıkıyor.
Düzenleme yalnızca cezaları ağırlaştırmıyor. Ceza sorumluluğu bulunmayan çocuklar için sosyal hizmet, dijital risklerden korunma, kitap ve kütüphane faaliyetleri, çevre çalışmaları ve bağımlılıkla mücadele gibi yeni “yönlendirme tedbirleri” de getiriliyor.
Bu nedenle düzenleme, çocuk suçluluğuna ilişkin cezai yaptırımların yanı sıra rehabilitasyon, aile sorumluluğu ve suçun önlenmesine yönelik yeni mekanizmalar oluşturması açısından da önem taşıyor.
Kimleri Etkiliyor?
- 12-18 yaş arasındaki adli süreçteki çocuklar
- Çocukların anne, baba, vasi ve bakımından sorumlu kişiler
- Çocuk mahkemeleri ve Cumhuriyet savcılıkları
- Ceza infaz kurumları ve çocuk eğitimevleri
- Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı ile Milli Eğitim Bakanlığı
- Çocuklarla çalışan psikolog, pedagog, sosyal hizmet ve hukuk uzmanları
- 18 yaşından küçüklere kesici alet satan işletmeler ve çevrim içi satış platformları
Olası Etkileri
Yeni düzenleme, özellikle ağır suçlara karışan 15-18 yaş grubundaki çocuklara verilen cezaların yükselmesine yol açabilir. Hâkimlere tanınan yaş indirimini uygulamama yetkisinin hangi vakalarda ve ne ölçüde kullanılacağı, yeni sistemin uygulamadaki en önemli başlıklarından biri olacak.
İnfazın belirli istisnalar dışında çocuk kapalı ceza infaz kurumlarında başlaması da çocukların rehabilitasyon sürecini ve eğitimevlerine geçiş sistemini doğrudan etkileyebilir. Uzmanların yer aldığı periyodik değerlendirme mekanizmasının nasıl uygulanacağı, düzenlemenin sonuçları açısından belirleyici olabilir.
Öte yandan ailelere yönelik sorumlulukların artırılması ve yeni yönlendirme tedbirlerinin uygulanması, çocuk suçluluğunun yalnızca ceza boyutuyla değil sosyal, eğitimsel ve ailevi nedenleri üzerinden de ele alınmasına yönelik yeni uygulamalar oluşturabilir.